Thorn: wonen en werken in de sfeer van acht eeuwen Europese hofcultuur

— waar de wereld van adellijke stiftdames en Studio Myr elkaar raken —

Would you prefer to read this story in English? Read the English version here.

Voormalige kanunnikenwoning Huize De Kraek, gezien vanuit Studio Myr

Mijn band met Thorn begon al als kind. Aan het einde van mijn lagere schooltijd woonde ik hier een korte periode. Toen maakte het stadje al zo’n diepe indruk op mij, dat ik later heel bewust besloot terug te keren.

Dit achttiende-eeuwse huis kende ik nog uit die tijd. Dat het lukte er te gaan wonen, maakte me dolgelukkig. Vanaf het eerste moment voelde het als mijn huis: een plek die bij mij paste en waar ik me helemaal thuis voelde.

Inmiddels woon ik hier al ruim veertig jaar. Vanuit dit huis volgde ik mijn opleiding tot modeontwerpster, leerde ik het breivak en ontstond later Studio Myr. In de oorspronkelijke gemarmerde hal creeërde ik mijn eigen boetiek.

Thorn is voor mij veel meer dan de plaats waar ik woon en werk. De oude huizen, de geplaveide straten, de Abdijkerk, de sporen van de vrouwen die hier eeuwenlang leefden, maken deel uit van mijn dagelijkse omgeving. In de loop van de tijd ben ik steeds nieuwsgieriger geworden naar de geschiedenis achter al die vertrouwde plekken.

Wie waren de adellijke stiftdames die hier woonden? Hoe zag hun wereld eruit? Wat is er van hun wereld achtergebleven?

In dit verhaal neem ik je mee door het Thorn dat ik al zo lang ken: niet alleen het schilderachtige Witte Stadje dat bezoekers vandaag zien, maar een plaats waar het verleden nog altijd dichtbij is.

Cunegonda von Saksen Anhalt - de laatste vorstin-abdis van Thorn

De geschiedenis van Thorn is hier nooit ver weg. Ze raakt ook aan de manier waarop ik naar mijn eigen werk kijk. Kleur, vrouwelijkheid, verfijning en vakmanschap hebben Thorn door de eeuwen heen gevormd en zijn ook belangrijk in mijn ontwerpen. Niet omdat ik het verleden bewust probeer te vertalen, maar omdat deze omgeving na al die jaren deel is geworden van wie ik ben en hoe ik werk.

De gemarmerde hal van mijn 18e eeuwse huis in het centrum van Thorn

Waarom is Thorn zo bijzonder?

De geschiedenis van Thorn begon lang voordat er sprake was van een abdij of een stadje. Al duizenden jaren geleden woonden hier mensen. Ze trokken door het landschap, bouwden er hun huizen en lieten voorwerpen achter die ons nu iets vertellen over hun dagelijks leven — van de steentijd en de bronstijd tot de ijzertijd en de komst van de Romeinen.

Hoe bijzonder dat verre verleden kan zijn, bleek in 2020. Op een akker bij Thorn werd een Keltische muntschat gevonden, met bronzen munten, zilveren regenboogschoteltjes en gouden staters. Ooit moeten deze kostbare munten daar bewust zijn achtergelaten of verborgen. Ze laten zien dat de mensen die hier vóór het begin van onze jaartelling leefden niet op zichzelf stonden, maar handel dreven en contact hadden met gebieden ver buiten Thorn.

Een aantal voorwerpen en munten uit de prehistorie en de ijzertijd is tegenwoordig te zien in Museum Thorn. Zo komt een wereld die duizenden jaren onder de Thornse grond verborgen lag, toch weer even dichtbij.

Organisch, ambachtelijk en elk uniek: in deze Keltische munten is de hand van de maker nog altijd zichtbaar,
als kleine sieraden uit een ver verleden. © Museum Thorn

Die lange geschiedenis is voor mij een van de fascinerendste eigenschappen van Thorn. Iedere generatie heeft hier iets achtergelaten: voorwerpen, gebouwen, tuinen, muziek, schilderijen en verhalen. De geschiedenis bestaat niet uit afgesloten perioden, maar uit lagen die nog altijd in het landschap en het dagelijks leven aanwezig zijn.

Van abdij tot Europese hofcultuur

Zicht op het paleis van de vorstin-abdis rond 1780. © Museum Thorn

De bijzondere geschiedenis van Thorn begon aan het einde van de tiende eeuw, toen een zekere graaf Ansfried en zijn vrouw Hilsondis hier een kloostergemeenschap stichtten. Door de eeuwen heen veranderde deze gemeenschap van karakter. Thorn groeide uit tot een wereldlijk stift, waar vrouwen uit de hoogste adellijke families van Europa samenkwamen.

De stiftdames leefden niet als nonnen achter gesloten kloostermuren. Ze legden meestal geen eeuwige geloften af en behielden hun persoonlijke bezit. Rond de abdij woonden ze in hun eigen ruime huizen, met een eigen huishouding en personeel. Ze ontvingen familie en gasten, konden reizen en namen de gebruiken, kleding en verfijning van de Europese hoven mee naar Thorn. Wie wilde trouwen, kon het stift verlaten.

Die bijzondere vrijheid was slechts weggelegd voor een zeer kleine groep vrouwen. Wie in de achttiende eeuw wilde toetreden, moest kunnen aantonen dat alle zestien betovergrootouders tot de hoge adel van het Heilige Roomse Rijk behoorden. Zo leefde hier, midden in Limburg, een internationaal gezelschap van prinsessen en gravinnen met familiebanden en contacten die zich over heel Europa uitstrekten.

Aan het hoofd van het stift stond de vorstin-abdis. Zij gaf niet alleen leiding aan het religieuze leven, maar bestuurde ook het kleine, zelfstandige Land van Thorn. Het vorstendom had een eigen rechtspraak, markt- en tolrechten en sloeg in bepaalde perioden zelfs een eigen munt. Eeuwenlang lag het bestuur van Thorn zo in handen van goed opgeleide en ontwikkelde vrouwen.

De vrouwen die Thorn zijn bijzondere karakter gaven

Toch is het niet alleen hun bestuurlijke positie die Thorn zo uitzonderlijk maakte. Deze vrouwen waren opgegroeid aan of nabij de belangrijkste Europese hoven. Zij spraken Frans, kregen zang- en muziekonderwijs, reisden, correspondeerden met familieleden in verschillende landen en volgden de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van kleding, kunst en interieur.

Door hen was Thorn direct verbonden met het mondaine leven van de 18e eeuw.

Hoe beïnvloedden de stiftdames Thorn?

Het dagelijks leven van de stiftdames werd bepaald door hun afkomst en de verfijnde gedragscodes van hun stand. De manier waarop iemand gekleed ging, een huis inrichtte, een tafel dekte, gasten ontving of een gesprek voerde, drukte identiteit en maatschappelijke positie uit.

Een indruk van de verfijnde hofcultuur waarin de prinsessen van Thorn zich bewogen: een wereld van elegante kleding, muziek, conversatie en zorgvuldig geregisseerde omgangsvormen. Via hun internationale familiebanden brachten de stiftdames deze levensstijl en gevoel voor schoonheid mee naar Thorn.

Mode speelde daarin een belangrijke rol. De stiftdames droegen kostbare japonnen van zijde en kant en volgden de nieuwste stijlen uit Parijs en andere Europese steden. Via hun reizen, brieven en familienetwerken bereikten stoffen, accessoires, meubels en ideeën het kleine Thorn.

Achttiende-eeuwse japonnen tonen hoe kleding binnen de wereld van de Thornse stiftdames veel meer was dan versiering. Kostbare stoffen, verfijnde details en de nieuwste Europese mode drukten afkomst, status en persoonlijke smaak uit. © Limburgs Museum

Ook muziek en kunst maakten deel uit van hun opvoeding. Ze kregen zang- en muzieklessen, organiseerden diners en dansfeesten en onderhielden contacten met de culturele wereld van de Europese hoven. Schoonheid was in deze omgeving geen losstaande versiering, maar onderdeel van het dagelijks leven.

Een aantal van de verfijnde voorwerpen, waarmee de stiftdames zich omringden © Limburgs Museum

Dat wil niet zeggen dat het bestaan van de stiftdames alleen uit vrijheid en verfijning bestond. Hun levens werden sterk bepaald door familiebelangen, huwelijkspolitiek en strenge verwachtingen. Maar juist binnen die beperkingen ontwikkelden zij een eigen leefwereld waarin cultuur, representatie en persoonlijke smaak een grote rol speelden.

Die wereld moet zijn weerslag hebben gehad op Thorn. De stiftdames namen architecten, bouwmeesters, personeel en ambachtslieden in dienst. Ze lieten woningen aanpassen, richtten tuinen en ontvangstruimten in en brachten internationale gebruiken naar een kleine gemeenschap aan de Maas.

Architectuur die verhalen bewaart

Wie tegenwoordig door Thorn wandelt, ziet nog altijd de ruimtelijke invloed van het voormalige stift. Rond de Abdijkerk liggen de statige huizen waarin de stiftdames hun eigen huishoudens voerden. Achter gevels en muren bevinden zich binnenplaatsen en besloten tuinen die vanaf de straat niet altijd zichtbaar zijn.

De huidige Wijngaard was vroeger werkelijk een gebied met tuinen en een wijngaard. Sommige huizen waren aan de beekzijde bereikbaar via bruggetjes. De combinatie van representatieve entrees, privévertrekken en ommuurde tuinen vormde een zorgvuldig geordende wereld waarin openbaarheid en beslotenheid naast elkaar bestonden.

De huidige “Wijngaard” met op de achtergrond de kerk van de abdij.

Het indrukwekkendste gebouw was het paleis van de vorstin-abdis. De laatste vorstin-abdis, Maria Cunegonda van Saksen, liet het bestaande paleis in de late achttiende eeuw jarenlang vergroten en moderniseren. Zij was een dochter van de keurvorst van Saksen en koning van Polen en stond via haar familie in verbinding met de Spaanse en Franse koningshuizen. Haar residentie in Thorn moest passen bij haar uitzonderlijk hoge rang.

Zicht op het paleis voor 1795. Wandelend door Thorn, zult u nog veel gebouwen herkennen ©Museum Thorn

Met de komst van de Franse revolutionaire troepen kwam er in 1795 abrupt een einde aan het vorstendom Thorn. De stiftdames vluchtten en namen mee wat zij konden. Hun bezittingen werden geconfisqueerd en een eeuwenoude wereld van vrouwelijke macht, internationale contacten en hofcultuur viel in korte tijd uiteen.

Ook het paleis van de vorstin-abdis ontkwam niet aan de omwenteling. Nog maar een jaar eerder was het gemoderniseerd en verfraaid; nu werd het aan de plaatselijke bevolking overgelaten. Boeren en ambachtslieden sloopten het gebouw en gebruikten stenen, houtwerk en delen van het interieur in hun eigen woningen. De ruime stiftswoningen rond de abdij werden opgedeeld, zodat er meerdere gezinnen in konden wonen.

Voor Thorn waren de gevolgen ingrijpend. Met de stiftdames verdwenen niet alleen geld en bezit, maar ook de opdrachtgevers en afnemers van plaatselijke ambachtslieden, winkeliers en dienstverleners. De welvaart maakte plaats voor armoede, die tot ver in de twintigste eeuw voelbaar zou blijven. Ook de internationale hofcultuur, de kunst, de muziek en de verfijnde levenswijze die het stadje eeuwenlang hadden gekenmerkt, verdwenen vrijwel van de ene op de andere dag. Het stift zou nooit meer terugkeren.

Toch werd niet alles uitgewist. De Abdijkerk, verschillende stiftswoningen, oude tuinmuren en enkele bijgebouwen bleven staan. In de eenentwintigste eeuw zijn veel van deze huizen en gebouwen zorgvuldig gerestaureerd. Zo is de wereld van het stift verdwenen, maar haar aanwezigheid is in Thorn nog altijd voelbaar — in de straten, de muren en de huizen die haar geschiedenis hebben overleefd.

Recontructie van een zaal in het paleis van de vorstin-abdis in Thorn

Juist doordat een groot deel van het paleis verdwenen is, nodigt Thorn uit tot aandachtig kijken. Een poort, een oude muur, een ongebruikelijke verhouding in een gevel of een plotseling doorkijkje naar een tuin kan iets onthullen van een wereld die niet meer volledig zichtbaar is.

Waarom zijn de huizen van Thorn wit?

Na het vertrek van de stiftdames kwamen veel grote woningen leeg te staan. Plaatselijke bewoners namen de huizen in gebruik, maar beschikten niet over de middelen om ze in hun oorspronkelijke staat te onderhouden. De Franse belasting werd mede gebaseerd op de grootte van ramen en deuren, omdat die als teken van welstand golden. Daarom werden openingen verkleind of dichtgemetseld.

Thorn - Het witte Stadje

De verschillen tussen het oude en nieuwe metselwerk werden vervolgens met witte kalk aan het zicht onttrokken. De witte gevels die Thorn tegenwoordig zijn harmonieuze aanzien geven, vertellen dus ook een verhaal over verlies, aanpassing en armoede.

Wat nu als het handelsmerk van Thorn wordt gezien, ontstond uit een breuk tussen twee werelden. Dat maakt de schoonheid van het Witte Stadje minder oppervlakkig: achter de lichte gevels bevinden zich zichtbare en onzichtbare sporen van verandering.

Muziek in Thorn

Muziek speelde een belangrijke rol in het leven van de stiftdames. Zij kregen muziek- en zanglessen en tijdens kerkdiensten, ontvangsten, diners en feesten werd gemusiceerd en gedanst. Toen zij Thorn in 1795 moesten verlaten, verdween ook deze verfijnde muziekcultuur grotendeels uit het stadje.

In de Abdijkerk heeft muziek nog altijd een bijzondere plaats. Het indrukwekkende interieur en de mooie akoestiek geven concerten er een sfeer die geheel bij Thorn past.

Interieur abdijkerk. © Stichting Abdijkerk

Waarom trekt Thorn kunstenaars aan?

De bijzondere architectuur, het licht, de stilte en de beslotenheid van Thorn hebben door de jaren heen verschillende kunstenaars aangetrokken.

Frans van den Berg woonde en werkte een deel van zijn leven in Thorn. In zijn aquarellen en olieverfschilderijen legde hij het stadje steeds opnieuw vast: de witte huizen, stille straten, doorkijkjes en herkenbare gezichten op Thorn. Soms schilderde hij een klein detail, dan weer een ruimer uitzicht. Zo liet hij telkens een andere kant zien van de plaats die hem zo dierbaar was.

Frans van den Berg - diverse werken. © Stichting Frans van de Berg

Harry van de Boelwerd in 1928 in Thorn geboren. Zijn schilderijen worden gekenmerkt door krachtige kleuren en beweeglijke vormen, waaruit mensen, dieren en landschappen tevoorschijn komen. Ook de beeldend kunstenaars Désirée Tonnaer en Guido Geelen zijn in Thorn geboren.

Daarnaast kwamen kunstenaars van buitenaf naar Thorn om het stadje vast te leggen of zich erdoor te laten inspireren. Museum Thorn noemt onder anderen Piet Wiegman, Joep Nicolas en Karel Appel. Appel schilderde tijdens de Tweede Wereldoorlog een straatje langs de Stiftskerk. Dichter Hans Bouma schreef in de jaren tachtig gedichten die door Thorn werden geïnspireerd.

‘Thorn, waar je het licht volkomen op je hand hebt’

Fragment uit een gedicht over Thorn, uit Dromen over Limburg van Hans Bouma

Al deze kunstenaars keken op hun eigen manier naar dezelfde plek. Ze kopieerden Thorn niet simpelweg, maar vertaalden wat zij zagen naar hun eigen beeldtaal.

Die impuls herken ik. Ook mijn collecties beelden Thorn niet letterlijk uit. Toch werken het licht op de oude vloeren, de verhoudingen van de huizen, het wit van de gevels, het groen van de besloten tuinen en de kleuren van verweerde materialen door in mijn visuele geheugen.

Diezelfde eigenschappen maken Thorn bijzonder fotogeniek. Niet alleen beeldend kunstenaars, maar ook fotografen leggen het stadje nog dagelijks vast. De witte gevels vangen het licht telkens anders, terwijl smalle straten, oude muren, poorten en doorkijkjes steeds nieuwe composities opleveren.

Iedere fotograaf ziet daarbij zijn eigen Thorn. Soms ligt de nadruk op de monumentale architectuur, soms op een verstild detail, een schaduw op een gevel of het groen achter een halfgeopende poort. Ook het seizoen, het weer en het uur van de dag veranderen het beeld. De foto’s in deze galerie laten iets van die vele gezichten van Thorn zien.

Impressies van Thorn - Vladan Ilic

Studio Myr staat daarom niet los van Thorn en is evenmin een eigentijdse toevoeging die hier toevallig terecht is gekomen. Het is ontstaan binnen deze omgeving en wordt erdoor gevoed. De geschiedenis van Thorn is niet alleen het decor van mijn werk, maar een deel van de grond waarin het kon groeien.

STUDIO MYR

De boetiek van Studio Myr bevindt zich in de gemarmerde entreehal van mijn achttiende-eeuws woonhuis. Bezoekers ervaren de collecties daardoor in een omgeving waarin historie, architectuur en hedendaags ontwerp vanzelfsprekend samenkomen. De boetiek staat niet los van het huis en het huis niet los van Thorn. Ze maken deel uit van dezelfde ervaring.

Studio Myr, boetiek en atelier, zijn gevestigd in een prachtig 18e eeuws pand in het centrum van Thorn

Een levende geschiedenis

Wat mij het meest raakt, is dat de geschiedenis van Thorn niet is opgehouden toen de stiftdames vertrokken of toen het paleis werd afgebroken.

Mensen laten hier al duizenden jaren hun sporen na. Sommige daarvan zijn klein en werden in de aarde teruggevonden. Andere zijn monumentaal, zoals de Abdijkerk en de voormalige stiftswoningen. Weer andere bestaan in muziek, schilderijen, gedichten, ambachten en herinneringen.

Elke generatie kijkt opnieuw naar Thorn en geeft iets aan de plek terug.

Ook Studio Myr maakt deel uit van die voortdurende beweging. Wat ik ontwerp is eigentijds en heeft een eigen vormtaal, maar het ontstaat niet in een vacuüm. Het wordt gevoed door een omgeving waarin architectuur, materiaal, cultuur en creativiteit al eeuwenlang met elkaar verweven zijn.

Studio Myr wintercollectie, gefotografeerd in de historische straten van Thorn, waar het werk van nu raakt aan de sfeer van toen.

Misschien is dat uiteindelijk wat Thorn zo bijzonder maakt. Het verleden wordt hier niet alleen bewaard of tentoongesteld, maar is nog altijd voelbaar in de witte straten, de oude huizen en de manier waarop mensen hier wonen, werken en creëren.

Wanneer ik vanuit Studio Myr naar buiten kijk, ervaar ik die nabijheid iedere dag. In dit achttiende-eeuwse pand raakt de wereld van de adellijke stiftdames aan het werk van nu — in de aandacht voor schoonheid, materiaal, vakmanschap en vrouwelijkheid.

Zo lijkt de tijd in Thorn soms even stil te staan, terwijl verleden en heden juist moeiteloos in elkaar overvloeien.